Friday, January 24, 2014

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 27

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 27
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्तविंशतितमः (२७) पाठः ।
The सुभाषितम् of this lesson makes a forthright statement and came to mind almost as a corollary of the previous lesson -
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।।
१. संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलं अन्नं सु-भाषितम् ।
मूढैः पाषाण-खण्डेषु रत्न-संज्ञा विधीयते ।।
२. समासानां विग्रहाः ।
अनुक्र.सामासिक-शब्दःपूर्वपदम्उत्तरपदम्समासस्य विग्रहःसमासस्य प्रकारः
सुभाषितम्सुभाषितम्सुष्ठु भाषितम्कर्मधारयः
पाषाणखण्डेषुपाषाणखण्डपाषाणानां खण्डाः (तेषु)षष्ठी-तत्पुरुषः
रत्न-संज्ञारत्नसंज्ञारत्नम् इति संज्ञाकर्मधारयः
३. शब्दशः विश्लेषणम् ।
अनुक्र.संज्ञासंज्ञायाः प्रकारःमूल-संज्ञालिङ्गम्विभक्तिःवचनम्शब्दार्थः
पृथिव्याम्सामान्यनामपृथिवीस्त्री.सप्तमीएक.In the world
त्रीणिसंख्यावाचकं  विशेषणम्त्रिनपुं.प्रथमाबहु.three
रत्नानिसामान्यनामरत्ननपुं.प्रथमाबहु.jewels
जलम्सामान्यनामजलनपुं.प्रथमाएक.water
अन्नम्सामान्यनामअन्ननपुं.प्रथमाएक.food
सुभाषितम् *सामान्यनाम *सुभाषित *नपुं.प्रथमाएक.Good saying
मूढैःधा. सा. विशेषणम्मूढपु.तृतीयाबहु.By fools, by those who are entranced
पाषाणानाम्सामान्यनामपाषाणपु.षष्ठीबहु.Of stones
खण्डेषुसामान्यनामखण्डपु.सप्तमीबहु.bits of
१०संज्ञासामान्यनामसंज्ञास्त्री.प्रथमाएक.Given name
११विधीयतेक्रियापदम्Is given
४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।
अनुक्र.शब्दःप्रत्ययःधातुःगणःपदम्प्रयोजकः ?प्रयोगःकालः / अर्थः
सुभाषित *सु + भाष्आ.कर्मणिभूत.
मूढमुह्उ.कर्मणिभूत.

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।
अनुक्र.शब्दःधातुःगणःपदम् (अत्र)प्रयोजकः ?प्रयोगःकालः / अर्थःपुरुषःवचनम्
विधीयतेवि + धाप. (आ.)कर्मणिवर्त.तृतीयएक.
६ अन्वयाः अनुवादाः च ।
अनुक्र.अन्वयाःअनुवादाः
पृथिव्याम् जलम् अन्नम् सुभाषितम् (एतानि) त्रीणि रत्नानि (सन्ति सत्येन) ।Water food and good saying(s) are (truly) the three (real) jewels in this world
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।Only the fools call bits of stone as jewels.
७ टिप्पणयः ।
1As in the सुभाषितम् of the previous lesson, this one also chides at people running after materialistic affluence.
2The word सुभाषितम् here has more-than-one meanings. By one meaning it refers to the vast number of such short श्लोकाः, really a treasure in संस्कृत literature, which we have undertaken to explore.
3By another meaning it suggests good knowledge at large, which is what one should strive to acquire, not the bits of stone. One must of course make sure that one is well-provided with the basic needs of sustenance, viz. water जलम् and food अन्नम् । Having done that, the next thing one should strive to acquire is good knowledge. Aren’t there the people who are filthy rich, but have no great acclaim as being knowledgeable people ? If there are two persons, one filthy rich but not knowledgeable and another a very knowledgeable person, not so rich, certainly the knowledgeable person will command much better respect.
4The third meaning suggests that one should cultivate a sweet tongue. Never speak bad. Whatever you speak, it should be good speech. This is called as “अनुद्वेगकरं वाक्यम्” in the seventeenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता  See this श्लोकः – 
अनुद्वेगकरं वाक्यम् सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्ग्मयं तप उच्यते ||17-15||
5I think it will be good to extend this lesson to cover study of this श्लोकः as well.
अनुद्वेगकरं वाक्यम् सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्ग्मयं तप उच्यते ||
B-१ संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा  ।
अन्-उद्वेग-करं वाक्यम् सत्यं प्रिय-हितं च यत् ।
स्व-अध्याय-अभ्यसनं च एव वाङ्ग्मयं तप: उच्यते ।।
B-२ समासानां विग्रहाः ।
अनुक्र.सामासिक-शब्दःपूर्वपदम्उत्तरपदम्समासस्य विग्रहःसमासस्य प्रकारः
अनुद्वेगकरम्
१.१उद्वेगकरम्उद्वेगकरम्उद्वेगं करोति इति (तत्)उपपद-तत्पुरुषः
१.२अनुद्वेगकरम्अन्उद्वेगकरम्उद्वेगकरं ननञ्-तत्पुरुषः
प्रियहितम्प्रियहितप्रियं च हितं च (*)समाहार-द्वन्द्वः
स्वाध्यायाभ्यसनम्
३.१स्वाध्यायस्वअध्यायस्वेन अध्यायःतृतीया-तत्पुरुषः
३.१*स्वाध्यायस्वअध्यायस्वस्मै अध्यायःचतुर्थी-तत्पुरुषः
३.२स्व-अध्याय-अभ्यसनम्स्वाध्यायअभ्यसनस्वाध्यायः अभ्यसनम् चसमाहार-द्वन्द्वः
also वाङ्ग्मयम् = वाचया मयम् (वाचा समाविष्टा यस्मिन् तत्)
समासस्य प्रकारः = उपपद-तत्पुरुषः । because,
मयम् (उपपदम्) = समाविष्टं अस्मिन् इति
(*) This shall be discussed under टिप्पणयः ।
B-३ शब्दशः विश्लेषणम् ।
अनुक्र.संज्ञासंज्ञायाः प्रकारःमूल-संज्ञालिङ्गम्विभक्तिःवचनम्shabdaarthaH
उद्वेगम्सामान्यनामउद्वेगपु.द्वितीयाएक.agitation
वाक्यम्सामान्यनामवाक्यनपुं.प्रथमाएक.speech
सत्यम्सामान्यनामसत्यनपुं.प्रथमाएक.truth
विशेषणम्True, truthful
प्रियम्सामान्यनामप्रियनपुं.प्रथमाएक.beloved
विशेषणम्sweet
हितम्सामान्यनामहितनपुं.प्रथमाएक.Benefit, good
धा. सा. विशेषणम्benefactory
स्वाध्यायःसामान्यनामस्वाध्यायपु.प्रथमाएक.Self-study
अभ्यसनम्सामान्यनामअभ्यसननपुं.प्रथमाएक.Meditation, practice
वाङ्ग्मयम्विशेषणम्वाङ्ग्मयनपुं.प्रथमाएक.literature
related to speech
तपःसामान्यनामतपस्नपुं.प्रथमाएक.Prescribed conduct
१०उच्यतेक्रियापदम्Is called
B-४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।
अनुक्र.शब्दःप्रत्ययःधातुःगणःपदम्प्रयोजकः  ?प्रयोगःकालः / अर्थः
हितम्धाउ.कर्मणिभूत.
B-५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।
अनुक्र.शब्दःधातुःगणःपदम् (अत्र)प्रयोजकः ?प्रयोगःकालः / अर्थःपुरुषःवचनम्
उच्यतेवच्प.कर्मणिवर्त.तृतीयएक.
B-६ अन्वयाः अनुवादाः च ।
अनुक्र.अन्वयाःअनुवादाः
सत्यम्, प्रियहितम्, अनुद्वेगकरम् वाक्यम्  स्वाध्याय-अभ्यसनम् च एव वाङ्ग्मयं तपः उच्यते ।Truthful, sweet, benefactory, non-agitating speech and self-study and practice (exercise) are (together) called as prescribed regulation तपः of the speech
B-७ टिप्पणयः ।
1For a good interpretation of the word उद्वेग, I looked up in Apte’s dictionary. There it was mentioned “See under उद्विज्” 
When I looked up for उद्विज् I got the interpretation “6 A to be grieved or afflicted, to be agitated नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम् Bg 5-20” (Bg = श्रीमद्भगवद्गीता) On seeing this reference, it came to mind that there is a much better reference available, of the use of both the words उद्विज् and उद्वेगः in
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः |
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ||12-15 ||
This is a fantastic explanation of what all agitation उद्वेगः must not happen by speech. Only when one gets such command of अनुद्वेगकरं वाक्यम् over one’s speech, one can be called as तपस्वी ।
2This श्लोकः 12-15 also merits a detailed study. When I started off with our सुभाषितम् “पृथिव्याम् त्रीणि रत्नानि ….” I did not realize that the word “सुभाषितम्” will lead to study of one श्लोकः after another.
3The words सत्यम् and प्रियम् also remind of another सुभाषितम् about how one’s speech should be 
सत्यम् ब्रूयात् प्रियम् ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।
प्रियम् नानृतं ब्रूयात् एतत् सज्जनलक्षणम् ||
This सुभाषितम् also merits a detailed study.
4It is also to be noted that in this श्लोकः 17-15 स्वाध्यायः and अभ्यसनम् are distinctly detailed. By स्वाध्यायः self-study one learns. And in olden times the process of learning was by वाणी । गुरोः वाणी शिष्यस्य श्रुतौ । What is learnt must become fully understood, should get set, should stay registered in the memory for all times. That would need अभ्यसनम् i.e. exercising with it, practicing with it. Remember the study of “तद्विद्धि प्रणिपातेन (Bg 4-34) studied in Lesson # 17 and detailing of the word सेवया there ?
5Actually this श्लोकः 17-15 is one in a sequel of six श्लोकाः from 17-14 to 17-19. In 17-14 to 17-16 तपः are detailed in all their three aspects – शारीरम्, वाङ्ग्मयम् and मानसम् । And in 17-17 to 17-19 gradation of तपांसि into सात्विकम्, राजसम् and तामसम् is detailed. 
Not that we shall study all these in detail, but this is mentioned just to give an idea, that what all comprehensive thought is involved in the word “तपः” and what all तपाचरणम् would make one a तपस्वी !
Typically one तपः would extend over a period of twelve years.
6In a separate study of the श्लोकः of लाकिनी शक्तिः it was seen that the word वेदाः may also be used to denote value 4. Likewise, the word तपः for the value 12. 
What all definitive words can likewise be used for different numerical values ?
Does that become something for स्वाध्यायः ?
शुभमस्तु ।