Friday, January 24, 2014

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 23

Learning Sanskrit by Fresh Approach –Lesson 23
संस्कृतभाषायाः  नूतनाध्ययनस्य त्रिविंशतितमः (२३) पाठः

VIDEO LINK- CLICK HERE
This सुभाषितम्  is about some underlying phenomenon, which makes things happen, the way they do, though often the phenomenon defeats explanation.
व्यतिषजति  पदार्थानांतरः को Sपि हेतुः ।
न खलु बहिरुपाधीन्  प्रीतयः संश्रयन्ते ।
विकसति हि  पतंगस्योदये पुण्डरीकम् ।
द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ।।
१. संधिविच्छेदान् कृत्वा  सामासिक -शब्दानां  पदानि  च  दर्शयित्वा
व्यतिषजति पदार्थान् आंतरः कः अपि  हेतुः ।
न  खलु  बहिः -उपाधीन  प्रीतयः  संश्रयन्ते ।
विकसति हि पतंगस्य उदये पुंडरीकम् ।
द्रवति च हिम-रश्मौ उद्गते चन्द्रकान्तः ।।
२. समासानाम् विग्रहाः
अनुक्रसामासिक -शब्दःमूल-संज्ञापूर्वपदम्उत्तरपदम्समासस्यविग्रहःसमासस्यप्रकारः
बहिरुपाधीन्बहिरुपाधीबहिउपाधिबहिः उपाधिःकर्मधारयः
हिमरश्मौहिम-रश्मिहिमरश्मिहिमाः रश्मयः यस्य सःबहुव्रीहिः
चंद्रकान्तःचंद्रकांतचंद्रकांतचन्द्रस्य कान्तःषष्ठी-तत्पुरुषः
३. संज्ञानाम् विश्लेम्
अनुक्र.संज्ञामूल-संज्ञासंज्ञायाःप्रकारःलिङ्गम्विभक्तिःवचनम्शब्दार्थः
पदार्थान्पदार्थसामान्यनामपुद्वितीयाबहु.things
आंतरःआंतरविशेषणम्*पुप्रथमाएक.internal
कःकिम्सर्वनामपु.प्रथमाएक.Who, some
हेतुःहेतुसामान्यनामपु.प्रथमाएक.Reason, purpose
बहिरुपाधीन्बहिरुपाधिसामान्यनामस्त्री.द्वितीयाबहु.External features
प्रीतयःप्रीतिसामान्यनामस्त्री.प्रथमाबहु.affections, attractions
पतङ्गस्यपतङ्गसामान्यनामपु.षष्ठीबहु.Of sun
उदयेउदयसामान्यनामनपुं.सप्तमीएक.On rising
पुण्डरीकम्पुण्डरीकसामान्यनामपु.प्रथमाएक.White lotus
१०हिमरश्मौहिमरश्मिसामान्यनामपु.सप्तमीएक.On moon
११हिमाःहिमविशेषणम्नपुं.प्रथमाबहु.cool
१२रश्मयःरश्मिसामान्यनामनपुं.प्रथमाबहु.rays
१३उद्गतेउद्गतविशेषणम्*पु.सप्तमीएक.Having arisen
१४चन्द्रकान्तःचन्द्रकान्तसामान्यनामपु.प्रथमाएक.Jewel, which melts by moon’s rays
१५चन्द्रस्यचन्द्रसामान्यनामपु.षष्ठीएक.Of moon
१६कान्तःकान्तसामान्यनामपु.प्रथमाएक.friend

४. क्रियापदानाम् धातुसाधितानाम् च विश्लेषणम्
अनुक्र.क्रियावाचक संज्ञाप्रकारःधातुःगणःपदम्पदमत्र
व्यतिषजतिक्रियापदम्वि + अति + संज्प.
संश्रयन्तेक्रियापदम्सम् + श्रिआ.
विकसतिक्रियापदम्विकस्प.प.
द्रवतिक्रियापदम्द्रुप.प.
उद्गतेधा. सा.
विशेषणम्
उत् + गम्प.-
अनुक्र.प्रयोजकः ?प्रयोगःपुरुषःवचनम्शब्दार्थः
-कर्तरीतृतीयएक.relates
-कर्तरीतृतीयबहु.rest upon
-कर्तरीतृतीयएक.blossoms
-कर्तरीतृतीयएक.melts
-कर्मणि-एक.Having arisen

५. वाक्यानां विश्लेषणम्
अनुक्रकर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम्कर्म १कदाइतराणि
अव्ययानि
क्रियापदम् /
धा सा.
कः
आन्तरः
हेतुःपदार्थान्अपिव्यतिषजति
-प्रीतयःबहिरुपाधीन्
खलु
संश्रयन्ते
-पुण्डरीकम्-पतङ्गस्य
उदये
हिविकसति
-हिमरश्मौउद्गते
-चन्द्रकान्तः--द्रवति

६. अन्वयः अनुवादः च
अनुक्रअन्वयःअनुवादः
कः अपि आन्तरः हेतुः पदार्थान् व्यतिषजति ।some internal (hidden) reason relates things (to each other)
प्रीतयः बहिरुपाधीन् न संश्रयन्ते खलु ।Really, affections are not based on external features
पतङ्गस्य उदये पुण्डरीकम विकसति ।lotus blossoms on sunrise
हिमरश्मौ उद्गते चन्द्रकान्तः द्रवति च ।The “चन्द्रकान्त” jewel melts by rising of moon

७. टिप्पणयः
  1. This सुभाषितम् is in the drama मालविकाग्निमित्रम्  by महाकविः कालिदासः
  2. Of the two corroborating evidences provided in support of the observation in first two lines, the evidence of a lotus blooming on sunrise is a fact. The other of a चन्द्रकान्त jewel melting with moon’s rising is a poetic axiom.
  3. Nonetheless the statement does motivate one to deliberate why and how things get related to each other. It is only such motivation, which led to many scientific discoveries. One good evidence is of the phenomenon of gravity.
  4. There is some philosophical significance also to this statement as endorsed by the shlokaH in 13th chapter in श्रीमद्भगवद्गीता. There it is mentioned –
कार्यकारणकर्तृत्वे  हेतुः प्रकृति हेतुः  प्रकृतिरुच्यते  ।
पुरुषः सुखदुःखानां  भोक्तृत्वे  हेतुरुच्यते || १३-२१ ||
B.१ संधिविच्छेदान् कृत्वा  सामासिक -शब्दानां  पदानि  च  दर्शयित्वा
कार्य-कारण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते ।
पुरुषः सुख-दुःखानां  भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते || १३-२१ ||
B.२ समासानां विग्रहाः ।
अनुक्रसामासिक-शब्दःमूल-संज्ञापूर्वपदम्उत्तरपदम्समासस्य विग्रहःसमासस्य प्रकारः
कार्य-कारण-कर्तृत्वेकार्य-कारण-कर्तृत्व
कार्य-कारणम्कार्य-कारणकार्यकारणकार्यं  च  कारणम्  च  एतयोः  समाहारःसमाहार-द्वन्द्वः
कार्य-कारण-कर्तृत्वेकार्य-कारण-कर्तृत्वकार्य-कारणकर्तृत्वकार्य- कारणम् कर्तृत्वं च एतयोः समाहारःसमाहार-द्वन्द्वः
सुख-दुःखानाम्सुख-दुःखसुखदुःखसुखानि दुःखानि चइतरेतर-द्वन्द्वः
B. ३. संज्ञानां विश्लेषणम् ।
अनुक्र.संज्ञामूल-संज्ञासंज्ञायाःप्रकारःलिङ्गम्विभक्तिःवचनम्शब्दार्थः
कार्य-कारण-कर्तृत्वेकार्य-कारण-कर्तृत्वसामान्यनामनपुं.सप्तमीएक.
In (behind) what is to be done, reason (for doing it) and action of it being done
कार्यम्कार्यविशेषणम्*नपुं.प्रथमाएक.
What is to be done
कारणम्कारणसामान्यनामनपुं.प्रथमाएक.
reason
कर्तृत्वम्कर्तृत्वसामान्यनामनपुं.प्रथमाएक.
The action of it being done
हेतुःहेतुसामान्यनामपु.प्रथमाएक.
Purpose, motivator
प्रकृतिःप्रकृतिसामान्यनामस्त्री.प्रथमाएक.
Nature, as a fundamental principle, which pervades the Universe
पुरुषःपुरुषसामान्यनामपु.प्रथमाएक.
Fundamental principle
सुख-दुःखानाम्सुख-दुःखसामान्यनामनपुं.षष्ठीबहु.
Of happinesses and sorrows
भोक्तृत्वेभोक्तृत्वसामान्यनामनपुं.सप्तमीएक.
In (behind) experiencing
B.४. क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम् ।
अनुक्र.क्रियावाचक संज्ञाप्रकारःप्रत्ययःधातुःगणःपदम्पदमत्र
कार्यम्धा. सा. विशेषणम्कृ-
उच्यतेक्रियापदम्-वच्प.आ*
अनुक्र.प्रयोजकः ?प्रयोगःकालः /अर्थःपुरुषःवचनम्शब्दार्थः
-कर्मणिविध्यर्थः-एक.What is to be done
-कर्मणि*वर्त.तृतीयएक.Is said
  • Note that in कर्मणि प्रयोग the धातु is used in आत्मनेपदम् norm, even if the original धातु is parasmaipadee.
B.५. वाक्यानाम् विश्लेषणम् ।
अनुक्रकर्तृपदम्पूरकम्क्रियापदम् /
धा  सा.
प्रकृतिःकार्य-कारण-कर्तृत्वे हेतुःउच्यते
पुरुषःसुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुःउच्यते
B.६. अन्वयः अनुवादः च ।
अनुक्रअन्वयःअनुवादः
प्रकृतिः कार्य-कारण-कर्तृत्वे हेतुः उच्यते ।Nature, as a fundamental principle, which pervades the Universe is said to be the motivator behind what is to be done, the reason (for it being done) and the action of it being done.
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते ।The fundamental principle “puruShaH” is said to be the motivator (and/or the reason) behind experiencing the happinesses and sorrows.
B.७. टिप्पणयः
  1. Philosophical principle of what internal (hidden, incomprehensible) reason is suggested by महाकवि कालिदास in his सुभाषितम् is explained in terms of the fundamental principles of “प्रकृति” and “पुरुष” in the श्लोकः in भगवद्गीता.
  2. In the first line there is the mention of the trinity of (a) what is to be done (b) the reason for it being done and (c) the action of it being done. Such trinities exist in many different contexts – (a) happenings of events minute or large (b) the cause and effect relationships that dictate all those events happening (c) knowledge of the happenings and the underlying cause-effect relationships.
  3. The entire chapter 13 in भगवद्गीता is so rich in dwelling on many fundamental philosophical concepts that संत ज्ञानेश्वर devoted to this chapter as many as 1300 verses out of total 9000+ verses (14 percent) of his commentary on भगवद्गीता. Number of श्लोकाः in the thirteenth chapter in भगवद्गीता are 35 out of total 700 (5 percent).
  4. Commentary of संत ज्ञानेश्वर  is of average 36+ verses per श्लोकः in गीता. I am too naïve, unqualified and uninitiated to dwell on the in-depth meaning of this श्लोकः.
  5. Yet, the सुभाषितम् and the श्लोकः together provide enough motivation for one to delve deeper and deeper into the rich treasure of philosophical thought that is enshrined in संस्कृत literature in general.
शुभमस्तु !